Ρατσισμός και ποδόσφαιρο: η ιστορία της σχέσης τους

Σκηνή από το (νωπό ακόμα στις μνήμες) Μουντιάλ της Νοτίου Αφρικής: οι αρχηγοί των αντίπαλων ομάδων διαβάζουν ένα μικρό κείμενο κατά του ρατσισμού. Κατόπιν, και οι δύο ομάδες φωτογραφίζονται μπροστά σε ένα μεγάλο πανό, που γράφει «Say no to racism» («Πείτε όχι στο ρατσισμό!»).

Οι Αθλητικές Αναδρομές δεν μένουν ασυγκίνητες από κάτι τέτοια! Ιδίως όταν το θέμα της εισβολής του ρατσισμού (και) στο ποδόσφαιρο συνιστά από μόνο του ένα άκρως ενδιαφέρον αντικείμενο μελέτης. Στο σημερινό μας αφιέρωμα, λοιπόν, θα εξιστορήσουμε τούτη τη σχέση ποδοσφαίρου και ρατσισμού.

Ο ρατσισμός ως φαινόμενο

Θα ήταν λάθος, φυσικά, να υποστηρίξει κανείς ότι το ποδόσφαιρο γέννησε το ρατσισμό. Ο τελευταίος, ένα κοινωνικό φαινόμενο με πολύ βαθύτερες ρίζες, άλλωστε, προϋπήρχε του ποδοσφαίρου!

Πιο σωστό είναι λοιπόν να ψάξουμε, πρώτα, την ιστορία του ρατσισμού του ίδιου, πρωτού ασχοληθούμε με την έκφανσή του στα ποδοσφαιρικά γήπεδα.

Γράφει ο κοινωνιολόγος Άντονυ Γκίντενς (Κοινωνιολογία, εκδόσεις Gutenberg, Αθήνα, 2002, σελ. 308-309): «Η πρώιμη περίοδος της αποικιοκρατίας συνέπεσε με την εμφάνιση του ρατσισμού. […] Γιατί άνθησε ο ρατσισμός; Οι λόγοι είναι ποικίλοι. Ένας είναι ότι η αντίθεση μεταξύ λευκού και μαύρου, ως πολιτιστικών συμβόλων, είχε βαθιές ρίζες στον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Το λευκό συνδέθηκε επί μακρόν με την αγνότητα και το μαύρο με το κακό».

Και συνεχίζει ο Γκίντενς (ό.π., σελ. 310): «Ένας δεύτερος σημαντικός παράγοντας που οδηγεί στο σύγχρονο ρατσισμό ήταν η εφεύρεση και η διάδοση αυτής ετούτης της έννοιας της φυλής (ή ράτσας). […] Η έννοια της φυλής, ως συνόλου κληρονομημένων χαρακτηριστικών, προέρχεται από την ευρωπαϊκή σκέψη του 18ου και 19ου αιώνα».

O Αρτύρ ντε Γκομπινό

Αυτές οι απόψεις επηρέασαν το Ζοζέφ Αρτίρ ντε Γκομπινό, αλλά με ένα… ιδιαίτερο τρόπο. Ο Γάλλος τούτος φιλόσοφος του 19ου αιώνα, θεωρείται ως ο πατέρας του ρατσισμού, μιας και πρώτος αυτός διατύπωσε τα αξιώματά του. Διέκρινε τρεις ανθρώπινες φυλές: τη λευκή (με την ανώτερη νοημοσύνη, την ηθική, και τη βούληση), τη μαύρη (λιγότερο ικανή, με ζωώδη φύση, συναισθηματικά ασταθής και δίχως ηθική) και την κίτρινη. Και οι ιδέες του ντε Γκομπινό, όπως και άλλων που υποστήριζαν τα ίδια, παρουσιάστηκαν ως… επιστημονικές θεωρίες!!! Τούτες αργότερα επηρέασαν και εκείνο τον Αυστριακό, που έγινε καγκελάριος της Γερμανίας το 1933. Αδόλφος Χίτλερ, τ’ όνομά του…

Τέλος, ο Άντονυ Γκίντενς αναφέρει κι ένα τρίτο λόγο ανάπτυξης του ρατσισμού, που «βρίσκεται στις σχέσεις εκμετάλλευσης των μη λευκών λαών, που καθιέρωσαν οι Ευρωπαίοι. Το δουλεμπόριο δε θα μπορούσε να συνεχιστεί, αν δεν ήταν διαδεδομένη στους Ευρωπαίους η πεποίθηση ότι οι μαύροι ανήκαν σε μια υποδεέστερη, ακόμα και υπάνθρωπη, φυλή. Ο ρατσισμός συνέβαλε στο να δικαιολογήσει την αποικιακή κυριαρχία επί των μη λευκών πληθυσμών και να τους αρνηθεί τα δικαιώματα της πολιτικής συμμετοχής που είχαν κατακτήσει οι λευκοί στις ευρωπαϊκές πατρίδες τους».

Στην πορεία, βέβαια, ο ρατσισμός απέκτησε οικονομικές, πολιτιστικές, κλπ, εκφάνσεις.

Ρατσισμός και ποδόσφαιρο: η αρχή…

Το 1885, η αγγλική ομάδα Ντάρλινγκτον παρουσιάστηκε στο γήπεδο με

Ο Άρθουρ Ουόρτον

κάτι το πολύ ιδιαίτερο. Κάτω απ’ τα δοκάρια της δέσποζε ο Άρθουρ Ουόρτον, που έπαιζε και στα πλάγια στο κέντρο και είχε γεννηθεί στο Τζέημσταουν της Χρυσής Ακτής, μιας χώρας που στα χρόνια που θα ‘ρχονταν θα ονομαζόταν Γκάνα. Ήταν Αφρικανός, και αποτέλεσε τον πρώτο έγχρωμο επαγγελματία ποδοσφαιριστή στην ιστορία του αθλήματος.

Τον Ιούλιο του 1916 παίζεται το πρώτο παιχνίδι του παρθενικού «Κόπα Αμέρικα». Η Ουρουγουάη παίζει με τη Χιλή, και τη συνθλίβει με 4-0. Την επόμενη μέρα, οι Χιλιανοί ζήτησαν την ακύρωση του αγώνα, διότι οι Ουρουγουανοί είχαν χρησιμοποιήσει δύο έγχρωμους, τους Ισαμπελίνο Γκραντίν και Χουάν Ντελγάδο! Αίτημα που έπεσε στο κενό. Η Ουρουγουάη κατέκτησε το πρώτο «Κόπα Αμέρικα», κι εκείνη την εποχή ήταν η μόνη εθνική ομάδα στον κόσμο που είχε έγχρωμους παίκτες στη σύνθεσή της…

Περίπου εκείνα τα χρόνια, αρχές του 20ού αιώνα, σημειώθηκαν, εκτός απ’ το παραπάνω, και άλλα, τα πρώτα στην ιστορία, περιστατικά ρατσισμού στο ποδόσφαιρο. Παραδείγματα αποτελούν και όσα συνέβαιναν στη Βραζιλία (τη χώρα που υποδέχθηκε συνολικά 4 εκατ. Αφρικανών σκλάβων, όσο διήρκεσε η αποικιοκρατία): εκεί, οι έγχρωμοι παίκτες επίσης δεν είχαν δικαίωμα να αγωνίζονται στις ομάδες των λευκών. Κι όποιος έγχρωμος ή μιγάς παίκτης ήθελε να αγωνιστεί σε ομάδα λευκών, έπρεπε να εξευτελιστεί: αναγκαζόταν να βάλει στο πρόσωπό του ένα είδος σκόνης ρυζιού, για να φαίνεται… λευκός!

…η εδραίωση…

Η επέλαση του Χίτλερ, του Μουσολίνι, και των ομοϊδεατών τους, εδραίωσε στην Ευρώπη τις ρατσιστικές θεωρίες. Παράλληλα, όπως είδαμε, και σ’ όλο τον υπόλοιπο κόσμο οι λευκοί έδειχναν τις ίδιες ακριβώς τάσεις. Κι όχι μόνο απέναντι στους έγχρωμους, μα και απέναντι στους Ινδιάνους, τους «κίτρινους» (οι Ιάπωνες στο Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο είχαν αμέτρητα ρατσιστικά και υποτιμητικά παρατσούκλια στις ΗΠΑ…),   κλπ.

Και φανταστείτε ότι το Μουντιάλ του 2010, στο οποίο οι παίκτες διάβαζαν τα αντι-ρατσιστικά τους μηνύματα, έγινε στο έδαφος της Νοτίου Αφρικής, μιας χώρας που επί δεκαετίες είχε εξοβελιστεί από τις διεθνείς οργανώσεις (πολιτικές, αθλητικές, κλπ), λόγω της ρατσιστικής πολιτικής του «απάρτχαϊντ» που εφάρμοζε εις βάρος των έγχρωμων!!!

Όμως, ακόμα και όταν κατέπεσαν οι Χίτλερ, Μουσολίνι, και λοιποί, και αποδείχθηκε ότι ο ρατσισμός και τα αξιώματά του δεν είχαν καμία απολύτως λογική ή επιστημονική βάση, το κακό είχε ήδη γίνει. Το αυγό του φιδιού είχε επωαστεί και εκκολαφθεί. Το δηλητήριο είχε ποτίσει τις ανθρώπινες κοινωνίες, και ποτέ δεν βγήκε από εκεί.

Τη δεκαετία του 1970, όταν έγχρωμος παίκτης ακουμπούσε τη μπάλα στα γήπεδα της Αγγλίας, οι οπαδοί έβγαζαν κραυγές μαϊμούς για να τον ξεφτιλίσουν. Το 1981, όταν στο Ντέπφορντ 13 έγχρωμοι έχασαν τη ζωή τους σε πυρκαγιά, οι οπαδοί της Μίλγουολ τραγουδούσαν στις κερκίδες ότι «όλοι συμφωνούμε/οι νέγροι καίγονται καλύτερα απ’ το πετρέλαιο»… Το 1986, ο σπουδαίος Τζον Μπαρνς έκανε το ντεμπούτο του με τη φανέλα της Λίβερπουλ εναντίον της μισητής συμπολίτισσας Έβερτον. Ήταν τζαμαϊκανής καταγωγής, και έγχρωμος: γι’ αυτό τον υποδέχθηκε μια βροχή από… μπανάνες, που πετούσαν οι οπαδοί της Έβερτον!

Ο Βιβ Άντερσον

Ο ρατσισμός όμως, όταν δεν είναι τόσο έκδηλος, μπορεί να είναι και πιο υπόγειος. Μένοντας στην Αγγλία, σημειώνουμε το παρακάτω στοιχείο: έπρεπε να φτάσει το 1979, για να γίνει ο πολύ μοντέρνος θαυμάσιος μπακ Βιβ Άντερσον ο πρώτος έγχρωμος που έπαιξε ποτέ στην εθνική ομάδα της χώρας!

Κι ακόμα, έπρεπε να περιμένουμε ως τη δεκαετία του ’90, για να φορέσει ο Πωλ Ινς, αυτός ο εξαιρετικός έγχρωμος μέσος, το περιβραχιόνιο του αρχηγού της εθνικής!!! Ο Πωλ Ινς, επίσης, έγινε το 2008 και ο πρώτος έγχρωμος προπονητής στην Πρέμιερ Λιγκ, όταν ανέλαβε τη Μπλάκμπερν…

Ή μήπως είναι τυχαίο που, όταν έγινε η κλήρωση των ομίλων του Μουντιάλ του 2010, την ομάδα της διοργανώτριας Νότιας Αφρικής εκπροσώπησε ο ποδοσφαιριστής Μάθιου Μπουθ, ο μοναδικός λευκός της (κατά τ’ άλλα γεμάτης έγχρωμους) ομάδας, που μάλιστα δεν έπαιξε ούτε… λεπτό στο Παγκόσμιο Κύπελλο που τελείωσε πριν λίγες μέρες;…

… και η σύγχρονη εποχή.

Παρά τις προσπάθειες, τις ενημερώσεις, τις καμπάνιες, κλπ, πολλών και διάφορων φορέων, τα γήπεδα του κόσμου βρίθουν στις μέρες μας περιστατικών ρατσισμού. Και από οπαδούς προς παίκτες, μα και από τους τελευταίους προς τους συναδέλφους τους.

Το 2006, ο Καμερουνέζος Σάμουελ Ετό, παίκτης της Μπαρτσελόνα ακόμα, απείλησε να αποχωρήσει από τον αγωνιστικό χώρο στην αναμέτρηση της ομάδας του με την Σαραγόσα, λόγω των ρατσιστικών συνθημάτων που φώναζαν οι φίλαθλοι της Σαραγόσα. Ο άσος της Μπάρτσα έδειξε χαρακτηριστικά το χρώμα του δέρματός του, φώναξε “Δεν πάει άλλο, δεν παίζω άλλο!” και κινήθηκε προς τα αποδυτήρια.

Από την πλευρά της, η Βασίλισσα Ρεάλ φημίζεται για τη μη… βασιλική υποδοχή που επιφυλάσσει στους έγχρωμους παίκτες. Οι “Ultras”, οι σκληροπυρηνικοί οπαδοί της, μιμούνταν κραυγές πιθήκων κι έφτασαν μέχρι και στο σημείο να φωνάζουν ρυθμικά “Χίτλερ, Χίτλερ” κάθε φορά που οι παίκτες της Λεβάντε, Εντουίν Κονγκό και Φέλιξ Ετιέν, ακουμπούσαν την μπάλα, στον αγώνα μεταξύ των δύο ομάδων στις 17 Απριλίου του 2005.

Στην Ιταλία, θύμα υπήρξε (μεταξύ… πολλών άλλων) ο Ιβοριανός Μαρκ Ζόρο της Μεσίνα. Στο 66ο λεπτό της αναμέτρησης της ομάδας του με την Ιντερ, τον Νοέμβριο του 2005, ο άσος από την Ακτή Ελεφαντοστού πήρε την μπάλα και απείλησε να αποχωρήσει από το γήπεδο, με τους συμπαίκτες του τελικά να τον συγκρατούν. Αιτία, τα ρατσιστικά συνθήματα που άκουγε εναντίον του καθ’ όλη τη διάρκεια του αγώνα…

Ο Μαρκ Ζόρο με τη μπάλα στα χέρια απειλεί να αποχωρήσει

Εδώ στην Ελλάδα, οι οπαδοί του Αιγάλεω φώναζαν στον Γκανέζο Κόφι Αμπονσά «Μαύρε, αράπη, φύγε από ‘δω!». Η γελοιότητα της κίνησής τους ενισχύεται απ’ το γεγονός ότι ο Αμπονσά έπαιζε… στην ομάδα τους!

Θα μπορούσαμε να παραθέσουμε δεκάδες άλλα παραδείγματα, αλλά θα χρειαζόμασταν… άλλα τόσα posts!…

Η λύση είναι στην ίδια (την… ασπρόμαυρη!) μπάλα

Από το ντε Γκομπινό ως τον Αμπονσά, η απόσταση τελικά είναι πολύ μικρή. Στην εποχή της παγκοσμιοποίησης που ζούμε, όμως, το ίδιο το ποδόσφαιρο βοηθά στο να αντιμετωπιστεί ο ρατσισμός.

Η Εθνική Γερμανίας στο Μουντιάλ του 2010 παρατάχθηκε με έγχρωμους παίκτες ή γόνους Τούρκων, Τυνήσιων, κ.ά., μεταναστών (Αόγκο, Οζίλ, Μπόατενγκ, κλπ). Εδώ και χρόνια η Γαλλία στηρίζεται στη χάρη και δύναμη πολλών αφρικανικής (ή άλλης) καταγωγής άσων της (Ζιντάν, Μαλουντά, Βιεϊρά, Μακελελέ, Καρεμπέ, Ανελκά, Ανρί, κλπ). Ποιος αμφιβάλλει ότι οι καλύτεροι παίκτες της Ολλανδίας του ’80 υπήρξαν οι Ράικαρντ και Γκούλιτ, απόγονοι σκλάβων από το Σουρινάμ; Οι Άγγλοι πια παίζουν με έγχρωμους άσσους συνεχώς (Χέσκι, Α. Κόουλ, Φέρντιναντ), ενώ και οι (άκρως ρατσιστές) Ισπανοί παρέταξαν στο Euro-2008 το βραζιλιανικής καταγωγής έγχρωμο Μάρκος Σένα, που ήταν και απ’ τους καλύτερους παίκτες τους! Έγχρωμοι άσοι αγωνίζονται και σε εθνικές χωρών όπως η Σουηδία (Χένρικ Λάρσον), η Δανία (Σίμον Πόουλσεν), η Νορβηγία (Τζων Κάριου), η Ιρλανδία (Φιλ Μπαμπ), η Ελλάδα (Ντανιέλ Μπατίστα)…

Και πάλι, όμως, πολλοί υποστήριξαν ότι ο υποψήφιος πρώτος σκόρερ της ιστορίας των Μουντιάλ, Γερμανός Μίροσλαβ Κλόζε, δεν αγωνίστηκε στο «μικρό τελικό» του Μουντιάλ της Νοτίου Αφρικής, όχι λόγω γρίπης, όπως ανακοινώθηκε, μα για να μην περάσει τον Γκερντ Μίλερ! Αμφότεροι οι παίκτες έχουν από 14 τέρματα σε Μουντιάλ, και υπολείπονται ενός για να ισοφαρίσουν τον πρώτο σκόρερ Ρονάλντο. Ο Γκερντ Μίλερ όμως είναι «αυθεντικός» Γερμανός, ενώ ο Κλόζε γεννήθηκε στην Πολωνία… Αυτό είναι ένα είδος ρατσισμού μεταξύ… λευκών, που επίσης υπήρξε και υπάρχει («Δε θα γίνεις Έλληνας ποτέ/Αλβανέ Αλβανέ» δε φώναζαν οι “αγνοί οπαδοί” μας στους πανηγυρισμούς του έθνους για την κατάκτηση του Euro 2004;…).

Το ίδιο το ποδόσφαιρο έχει τον τρόπο να εξαλειφθούν, ίσως, κάποτε, τα κρούσματα ρατσισμού στους κύκλους του. Το άθλημα αυτό, στο οποίο, είτε είσαι μαύρος, είτε άσπρος, είτε κόκκινος, είτε μπλε ή κίτρινος, αν είσαι πραγματικά καλός, τότε ξεχωρίζεις… Κι εκεί βρίσκεται η ελπίδα!

4 comments on “Ρατσισμός και ποδόσφαιρο: η ιστορία της σχέσης τους

  1. εβαζαν σκονη ρυζιου για να φαινονται λευκοι; ελεος πια! δηλαδη δεν κρινουμε τον αλλο απο τις ικανοτητες του ή απο τις πραξεις του αλλα απο το χρωμα το δερματος του. και το χειροτερο; ..και στις μερες αυτο γινεται με τον ενα ή τον αλλο τροπο οπως τωρα στο μουντιαλ.

  2. Αυτό είναι το κακό. Το ότι αυτή η κατάσταση διαιωνίζεται, και φτάνει ως τις μέρες μας…

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s